1

Michael Faraday (1791-1867) houdt op 10 december 1830 een lezing voor de Royal Institution (publicatie in februari 1831). Voortbouwende op wat Peter Mark Roget (1779-1869) in 1825 had gepubliceerd in de Philosophical Transactions, beschrijft hij twee evenwijdig draaiende schijven met tanden. Wanneer deze draaiende schijven doorheen de tanden in een spiegel wor-den bekeken,ontstaat een stilstaand beeld. Er is echter geen referentie naar het werk van Plateau van vóór 1831, dat reeds gepubliceerd was in de Correspondance mathémathique et physi-que. Faraday erkent echter dat alle eer aan Plateau toekomt.

Ontwerptekening voor een phenakistiscoopschijf voorstellende een danser die een pirouette uitvoert.
J.
Plateau, Corresp.Math.Phys.1832, VII, p.291.
 

In "Sur un nouveau genre d'illusions d'optique" beschijft Plateau de constructie en de werking van een schijf met 16 spleten en 16 tussenliggende sectoren. Worden in de sectoren 16 identieke figuren getekend, dan ziet men door de spleten van de draaiende schijf in een spiegel één stilstaande figuur. In feite het experiment van Faraday. De geniale bijdrage van Plateau is dat hij in plaats van 16 maal dezelfde figuur te plaatsen, 16 figuren tekent die steeds iets veranderden. Door de "nawerking" zullen de snel opeenvolgende figuren in mekaar overvloeien en wordt een "beweging" gesuggereerd. Om deze reden wordt Plateau geciteerd als de "voorloper van de film", juister zou zijn "voorloper van de tekenfilm".

Demonstratie van het gebruik van de phenakistiscoop.
Foto MD,
Museum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen, RUG Gent
.
 




Phenakistiscoopschijven.

Een kleine selectie uit de rijke verzameling phenakistiscoopschijven in het bezit van het Museum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen van de Universiteit Gent.



J. Plateau en kunstschilder J.B. Madou.

Melanie Christine Lannyer (1808-1896), halfzuster van Quetelet, huwt in 1833 met de kunstschilder J.B. Madou (1796-1877). Op die manier komt Plateau in contact met Madou. Er zijn twee schijven (een combinatie phenakistiscoop-anorthoscoop) bewaard, één met een monnik en één met een duivelskop, waarvoor Madou de eerste figuur ontwerpt. Plateau past dan met grote zorg de schaal van de tekening aan en leidt er de volgende figuren uit af.

"L'un de nos grands artistes, M. Madou, a bien voulu dessiner, à ma prière, le modèle de la tête au moment où elle souffle avec le plus de force. J'ai transporté ensuite ce dessin dans l'un des compartiments du disque, en augmentant les dimensions angulaires de toutes les parties dans le rapport de 4 à 5, puis je l'ai modifié convenablement dans les autres compartiments, et j'ai apporté les plus grands soins à l'exécution de ces figures.", aldus Plateau.

Collectie J.Plateau, Gent.

Schijf met bloem en bij.

Van deze schijf staat het vast dat ze eigenhandig door
J. Plateau werd getekend. De nauwkeurigheid van de tekeningen is niet perfect waardoor de animatie niet erg vloeiend verloopt.

Collectie J.Plateau, Gent


Opmerkelijk is dat de schijven en het experiment zelf in het oorspronkelijk artikel van Plateau worden beschreven zonder dat er een naam voor wordt bedacht. Pas in 1831, in "Des illusions optiques sur lesquelles se fonde le petit appareil appelé récemment Phénakisticope", duikt een benaming op. Wie de schrijfwijze "phénakisticope" heeft ingevoerd, is niet helemaal duidelijk. De titel van het artikel doet vermoeden dat het niet Plateau zelf was. Het is bekend dat de Parijse fabrikant Alphonse Giroux de schijven in Frankrijk introduceert, eerst als "phénakisticope", daarna onder de naam "phénakistiscope". Ackerman in Londen verkoopt de schijven in 1833 onder de naam "fantascope". Plateau gebruikt "phénakisticope" in veel van zijn brieven. Toch wordt heden aan de schrijfwijze "phenakistiscoop" de voorkeur gegeven.

  Detail van een originele handgekleurde schijf en de gedrukte versie.
De volledig rode figuur is de met de hand gekleurde ontwerp schijf. De blauw-rode figuur is de door Ackerman (London) gedrukte versie. Alleen de eerste door Ackerman gedrukte set schijven draagt de vermelding "by Prof. J. Plateau".

Collectie J.Plateau, Gent